Karşılıksız çek, ticari hayatta ödeme aracı olarak kullanılan çekin, bankaya ibraz edildiğinde hesapta yeterli karşılığının bulunmaması durumudur. Bu durum, sadece bir borç-alacak ilişkisi değil, aynı zamanda 5941 Sayılı Çek Kanunu kapsamında hapis cezasını gerektiren bir suçtur.

Çekin karşılıksız çıkması durumunda alacaklının izleyebileceği iki temel yol vardır: İcra takibi ile tahsilat ve Savcılığa/İcra Mahkemesine şikayet ile cezai yaptırım. Bu rehberde, karşılıksız çekin tahsili, şikayet süreleri, görevli mahkeme ve hapis cezasının infazı konularını detaylıca ele aldık.

1. Karşılıksız Çek Suçunun Şartları ve Şikayet Süresi

Her karşılıksız çek, doğrudan suç teşkil etmez. Cezai yaptırımın uygulanabilmesi için şu şartların gerçekleşmesi gerekir:

• Geçerli Bir Çek: Belge, kanunen çek vasfını taşımalıdır (Şekil şartları tam olmalı).
• Süresinde İbraz: Çek, yasal ibraz süresi içinde (10 gün, 1 ay vb.) bankaya sunulmuş olmalıdır.
• Karşılıksız Kaşesi: Banka tarafından çekin arkasına "karşılıksızdır" şerhi işlenmiş olmalıdır.
• Şikayet: Bu suç şikayete tabidir. Çek hamili (alacaklı), karşılıksız işlemini öğrendiği tarihten itibaren 3 ay ve her halde fiilin işlendiği tarihten itibaren 1 yıl içinde şikayette bulunmalıdır.

2. Karşılıksız Çek Düzenlemenin Cezası (Hapis)

Çek Kanunu'nun 5. maddesi, 2016 değişikliği ile tekrar hapis cezasını getirmiştir. Buna göre:

Adli Para Cezası ve Hapis

Mahkeme, sanığı her bir çekle ilgili olarak 1500 güne kadar adli para cezasına hükmeder. Ancak bu para cezası, çekin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Eğer borçlu bu adli para cezasını ödemezse, ceza doğrudan hapis cezasına çevrilir.

Çek Düzenleme Yasağı

Mahkeme ayrıca, sanık hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmeder. Bu yasak, şirket yetkilileri için de geçerlidir ve ticari hayatı doğrudan kısıtlar.

3. Karşılıksız Çekin Tahsili İçin İcra Takibi

Cezai süreç, borçluyu ödemeye zorlayan bir baskı aracıdır; ancak paranın tahsili için asıl yol Kambiyo Senetlerine Özgü Haciz Yolu ile icra takibidir.

• Alacaklı, çeki icra dairesine sunarak takip başlatır.
• Borçluya ödeme emri gönderilir ve 10 gün içinde ödeme yapması istenir.
• Ödeme yapılmazsa, borçlunun tüm malvarlığına (banka, araç, gayrimenkul) haciz konulur.
• İhtiyati Haciz kararı alınarak, tebligat süresi beklenmeden borçlunun mallarına el konulabilir.

Etkili Strateji: İcra takibi ve ceza davasının eş zamanlı yürütülmesi, tahsilat şansını en üst düzeye çıkarır. Borçlu hapse girmemek için ödeme yapma yoluna gidecektir.

4. Şikayet Nereye Yapılır? (Görev ve Yetki)

Karşılıksız çek suçunda yargılama usulü şöyledir:

• Görevli Mahkeme: İcra Ceza Mahkemesi.
• Yetkili Mahkeme (Seçimlik): Şikayetçi, şu yerlerden birindeki mahkemeyi seçebilir:
  • Çekin bankaya ibraz edildiği yer,
  • Çek hesabının açıldığı şube yeri,
  • Çek sahibinin (şikayetçinin) yerleşim yeri,
  • Borçlunun yerleşim yeri.

Ankara'da ikamet eden bir alacaklı, çek İstanbul şubeli olsa bile davayı Ankara İcra Ceza Mahkemesi'nde açabilir.

Sıkça Sorulan Sorular (Çek Hukuku)

Soru: Borcu ödersem hapis cezası kalkar mı?

Evet. Çek bedeli, faizi ve takip masrafları tamamen ödenirse; dava aşamasında dava düşer, ceza verilmişse hüküm bütün sonuçlarıyla ortadan kalkar (infaz durur).

Soru: Şirket çeklerinde hapis cezasını kim alır?

Çekin karşılıksız çıktığı tarihte şirketin yönetim organında bulunan, mali işlerle görevlendirilmiş yönetim kurulu üyesi veya şirket müdürü cezai sorumluluk taşır.

Soru: İleri tarihli (vadeli) çeklerde ibraz süresi ne zaman başlar?

Çekin üzerinde yazan "keşide tarihi" geldiğinde ibraz süresi başlar. Bu tarihten önce çek bankaya ibraz edilirse ve karşılığı yoksa, karşılıksız işlemi yapılamaz ve hukuki süreç başlatılamaz (Çek Kanunu Geçici Madde).