İşverenin İSG Sorumluluğu ve Gözetme Borcu

İşverenin Gözetme Borcu Neden Bu Kadar Önemlidir?

İş sözleşmesi, işçiye iş görme borcu yüklerken işverene de işçiyi koruma ve gözetme borcu yükler. İşverenin en temel yükümlülügü ücret ödemekle birlikte işçinin yaşam hakkını, vücut bütünlügünü ve ruh saglıgını korumaktır. Türkiye'de iş kazaları ve meslek hastalıkları ne yazık ki sıkça karşılaşılan ve agır sonuçlar doguran vakalar arasındadır.

6331 sayılı İş Saglıgı ve Güvenligi Kanunu ile Türk Borçlar Kanunu (TBK m. 417) işverene çok sıkı sorumluluklar yüklemiştir. İşveren işyerinde her türlü önlemi almak, araç ve gereçleri noksansız bulundurmak ve işçileri egitmekle yükümlüdür. Bu yükümlülüge aykırılık, işverenin hem hukuki (tazminat) hem de cezai (hapis) sorumluluğunu dogurmaktadır. İş kazası tazminat davası haklarını bilmek, zarar gören işçiler için büyük önem taşımaktadır.

1. İşverenin İSG Kapsamındaki Temel Yükümlülükleri

6331 sayılı Kanun geregince işveren, çalışanların işle ilgili saglık ve güvenligini saglamakla yükümlüdür. Bu yükümlülük yalnızca "baret vermek" veya "uyarı levhası asmak" ile sınırlı degildir; işveren proaktif olmalıdır:

• Risk degerlendirmesi: İşyerindeki olası tehlikelerin belirlenmesi ve analiz edilmesi.
• Önlem alma: Risklere kaynagında müdahale edilmesi ve tehlikelerin bertaraf edilmesi.
• Egitim ve bilgilendirme: Çalışanlara İSG egitimlerinin verilmesi, risklerin anlatılması ve tatbikat yapılması.
• Denetim ve gözetim: Alınan önlemlere uyulup uyulmadıgının sürekli denetlenmesi. (İşverenin en çok ihmal ettigi ve sorumlu tutuldugu kısımdır.)
• Saglık gözetimi: Çalışanların işe giriş ve periyodik saglık muayenelerinin yaptırılması.

İSG Uzmanı ve İşyeri Hekimi Zorunlulugu

Çalışan sayısı ve tehlike sınıfına göre işyerlerinin İSG uzmanı ve işyeri hekimi çalıştırma ya da hizmet satın alma zorunlulugu bulunmaktadır. Bu zorunlulugu yerine getirmeyen işverenler hem iş yeri durdurma yaptırımıyla hem de idari para cezasıyla karşılaşabilir. Üstelik iş kazası hâlinde yükümlülügü yerine getirmeyen işveren, kusur derecesinden bagımsız biçimde agırlaştırılmış sorumlulukla karşı karşıya kalmaktadır.

2. Tehlike Hâlinde İşçinin Çalışmama Hakkı

Ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşı karşıya kalan işçi, İş Saglıgı ve Güvenligi Kuruluna (yoksa işverene) başvurarak durumun tespit edilmesini ve gerekli tedbirlerin alınmasını talep edebilir. Kurul veya işveren, işçinin talebini haklı bulursa:

• İşçi, gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir.
• Bu süre içinde işçinin ücreti ve diger hakları saklıdır; kesinti yapılamaz.
• İşveren önlem almazsa, işçi iş sözleşmesini haklı nedenle feshederek kıdem tazminatını talep edebilir (İş K. m. 24).

Hakkın Kullanım Usulü

Çalışmaktan kaçınma hakkının hukuki sonuç dogurması için başvurunun yazılı yapılması ve tehlikenin somut biçimde ortaya konması önerilir. Sözlü bildirim ispat güçlügüne yol açabileceginden, e-posta, KEP veya ıslak imzalı dilekçe gibi yazılı izler bırakmak kritik öneme sahiptir.

3. İş Kazası ve Meslek Hastalıgı Sonuçları (Tazminat)

İşverenin gözetme borcuna aykırı davranışı sonucu meydana gelen iş kazası veya meslek hastalıgı durumunda, işçi veya (ölüm hâlinde) yakınları şu tazminatları talep edebilir:

Maddi Tazminat (İş Göremezlik)

İşçinin kaza nedeniyle ugradıgı gelir kaybı, tedavi giderleri ve çalışma gücünün azalması (maluliyet) nedeniyle gelecekte ugrayacagı zararların karşılanmasıdır. SGK tarafından baglanan gelir, hesaplanan tazminattan düşülür (peşin sermaye degeri tenzili). Maluliyetin derecesi, uzman bilirkişi raporu ve aktüerya hesabıyla belirlenir.

Manevi Tazminat

İşçinin yaşadıgı acı, elem ve ızdırap için ödenen tazminattır. Ölüm hâlinde işçinin ailesi (eş, çocuk, anne-baba) de manevi tazminat talep edebilir. Mahkemeler manevi tazminat miktarını olayın agırlıgına, işverenin kusur derecesine ve işçinin sosyal durumuna göre takdir eder.

Destekten Yoksun Kalma Tazminatı

Ölümlü iş kazalarında, ölen işçinin desteğinden yoksun kalan yakınlarının (eş, çocuk, anne-baba) talep edebileceği maddi tazminattır. Hesaplama; ölenin yaşı, maaşı, ailenin büyüklügü ve beklenen destek süresi esas alınarak aktüerya tabloları çerçevesinde yapılır.

Cezai Sorumluluk

İş kazasında işverenin kusurlu bulunması hâlinde Türk Ceza Kanunu'nun "taksirle yaralama" veya "taksirle öldürme" hükümleri devreye girebilir. Özellikle İSG yükümlülüklerinin hiç yerine getirilmediği ağır iş kazalarında cezai kovuşturma yapılması mümkündür. Cezai sorumluluk, hukuki (tazminat) davadan bagımsız olarak işler.

4. Kusur Paylaşımı ve İşçinin Müterafik Kusuru

İş kazalarında tazminat miktarı kusur oranına göre belirlenir. Olaya katılan tarafların kusur dereceleri bilirkişi incelemesiyle saptanır. İşçinin de kusurlu oldugu durumlarda (müterafik kusur) tazminat bu oran kadar indirilir. Ancak:

• İşveren denetim ve gözetim görevini yerine getirmediyse işçinin bireysel kusuru sorumlulugu azaltmaz; işverenin denetim eksikligi ayrı bir kusur kalemi olarak degerlendirili.r
• SGK tarafından tespit edilen kusur dereceleri başlangıç noktası olmakla birlikte mahkemeler bilirkişi kanalıyla yeniden degerlendirme yapabilmektedir.
• İşveren "Ben tüm önlemleri aldım, işçi kendisi dikkatsizlik etti" savunmasını delillerle ispatlamak zorundadır; soyut iddia yeterli degildir.

❓ Sıkça Sorulan Sorular (İşverenin Borçları)

İşveren "dikkat etseydin" diyerek sorumluluktan kurtulabilir mi?

Hayır. İşverenin sorumluluğu kusursuz sorumluluğa yakındır. İşçinin kendi kusuru (müterafik kusur) olsa bile işverenin gözetim ve denetim görevini yapmadıgı (örnegin bareti vermesi yetmez; takıp takmadıgını denetlemesi gerekir) durumlarda işveren sorumludur.

İş kazası geçirdim; işveren beni işten çıkarabilir mi?

İşveren, iş kazası veya meslek hastalıgı nedeniyle raporlu olan işçiyi rapor süresi ihbar süresini 6 hafta aşmadıkça işten çıkaramaz. Aksi hâlde fesih geçersizdir ve işe iade davası açılabilir.

Mobbing işverenin borcuna aykırı mıdır?

Evet. İşverenin işçiyi gözetme borcu yalnızca fiziksel degil ruhsal bütünlügü de kapsar. İşyerinde mobbinge ugrayan veya buna göz yumulan işçi, gözetme borcuna aykırılıktan dolayı haklı fesih yapabilir ve manevi tazminat isteyebilir.

Sigortasız çalışırken iş kazası geçirirsem tazminat alabilir miyim?

Evet. Sigortasız çalışma işçinin tazminat hakkını ortadan kaldırmaz; aksine bu durum işverenin hukuki ve idari sorumluluklarını agırlaştırır. SGK'ya bildirilmemiş dönem mahkeme kanalıyla tespit ettirilip maddi ve manevi tazminat talep edilebilir. Hatta sigortasız çalıştıran işverene ayrıca idari para cezası uygulanır.

İş kazası tazminat davası ne kadar sürer?

İş kazası tazminat davaları, bilirkişi incelemesi ve SGK kayıtlarının celbi nedeniyle genellikle 1,5-3 yıl arasında sonuçlanmaktadır. Dava açmadan önce arabuluculuk zorunlu degildir; ancak bazı işverenler arabuluculuk yoluyla daha hızlı uzlaşmayı tercih edebilmektedir.