İşçilik hak ve alacakları, iş sözleşmesi ile çalışan işçinin, emeğinin karşılığı olarak işverenden talep edebileceği mali ve sosyal hakların tamamını ifade eder. 4857 sayılı İş Kanunu, işçiyi "zayıf taraf" olarak kabul eder ve koruyucu hükümler getirir.

Ankara İş Hukuku Avukatı olarak, işçilerin en çok hak kaybı yaşadığı durumun, "Hakkım yok sanıyordum" diyerek alacaklarını talep etmemeleri olduğunu görüyoruz. Oysa kanun; kıdem tazminatından ihbar tazminatına, fazla mesai ücretinden kullanılmayan yıllık izinlere kadar çok geniş bir alacak yelpazesi sunar. Bu rehberde, bir işçinin işe girişinden işten çıkışına kadar doğan tüm haklarını ve hesaplama yöntemlerini detaylandırdık.

1. İş Sözleşmesi Feshinde Doğan Tazminatlar

İş ilişkisi sona erdiğinde (istifa, işten çıkarma, emeklilik vb.) işçinin hak kazandığı temel tazminatlar şunlardır:

Kıdem Tazminatı (En Önemli Hak)

İşyerinde en az 1 yıl çalışmış olan işçinin iş sözleşmesi, kıdem tazminatına hak kazandıracak şekilde (işveren tarafından haksız fesih, işçi tarafından haklı fesih, emeklilik, askerlik, kadın işçinin evlenmesi) sona ererse ödenir. Miktarı, her tam yıl için 30 günlük giydirilmiş brüt ücret tutarındadır.

İhbar Tazminatı

İş sözleşmesini fesheden tarafın (işçi veya işveren), kanundaki bildirim sürelerine (2-8 hafta) uymadan sözleşmeyi derhal sona erdirmesi halinde ödediği tazminattır. Hem işçi hem de işveren bu tazminatı talep edebilir.

Kötü Niyet Tazminatı

İş güvencesi kapsamında olmayan (30 işçiden az çalışanı olan) işyerlerinde, işverenin fesih hakkını kötüye kullanarak (sendikal neden, hamilelik vb.) işçiyi çıkarması halinde ödenen tazminattır. Tutarı, ihbar tazminatının üç katıdır.

2. Çalışma Karşılığı Ödenmesi Gereken Ücret Alacakları

Bu alacaklar, işçinin fiilen çalıştığı ancak karşılığını alamadığı emek bedelleridir:

Fazla Mesai Ücreti (%50 Zamlı)

Haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla mesai sayılır ve saat ücretinin %50 fazlasıyla ödenir. İşveren ödemezse, işçi iş akdini haklı nedenle feshedebilir. İspat için tanık, kamera kaydı ve yazışmalar kullanılır.

UBGT (Bayram) Ücreti

Ulusal Bayram ve Genel Tatil günlerinde (Ramazan/Kurban Bayramı, 29 Ekim vb.) çalışan işçiye, o günün ücretine ek olarak bir günlük yevmiye daha (toplam 2 yevmiye) ödenir. Bu günler "izin" verilerek telafi edilemez, para olarak ödenmelidir.

Hafta Tatili Ücreti

Haftada 45 saat çalışan işçinin, kesintisiz 24 saat dinlenme (Hafta Tatili) hakkı vardır. Pazar günü çalıştırılan işçiye, 2.5 günlük ücret tutarında ödeme yapılması gerekir (Yargıtay içtihadı).

3. Yıllık İzin ve Diğer İzin Ücretleri

İşçi çalışırken izin hakkını kullanmalıdır. Ancak sözleşme bittiğinde kullanmadığı izinler "alacağa" dönüşür:

• Yıllık İzin Ücreti: İşçinin kullanmadığı yıllık izin günlerinin ücreti, işten ayrıldığı tarihteki son brüt çıplak ücreti üzerinden nakit olarak ödenir.
• Mazeret İzinleri: Evlilik (3 gün), ölüm (3 gün) ve babalık (5 gün) izinleri ücretli izinlerdir. Bu günlerde işçinin maaşından kesinti yapılamaz.

Sıkça Sorulan Sorular (İşçi Alacakları)

Soru: İşçilik alacaklarında zamanaşımı süresi ne kadardır?

Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, yıllık izin ücreti, fazla mesai ve diğer ücret alacaklarında zamanaşımı süresi 5 yıldır. 12.10.2017 öncesi doğan haklar için eski 10 yıllık süre geçerli olabilir.

Soru: Sigortasız çalıştım, haklarımı alabilir miyim?

Evet. Sigortasız çalıştırılmak (kayıt dışı istihdam), işçinin haklarını ortadan kaldırmaz. Hizmet Tespit Davası açarak sigortalılığınızı tescil ettirebilir ve tüm tazminatlarınızı faiziyle alabilirsiniz.

Soru: İbraname imzaladım, dava açma hakkım bitti mi?

Hayır. Yargıtay'a göre, matbu (hazır) ibranameler, miktar içermeyen ibranameler veya ödeme yapılmadan alınan ibranameler geçersizdir. Gerçekte ödenmeyen alacaklar için dava açabilirsiniz.