İcra Hukuku kapsamında zamanaşımı, alacaklının yasalarda belirtilen süreler içerisinde hakkını talep etmemesi sonucunda, dava açma ve cebri icra yoluyla takip etme yetkisini kaybetmesi veya zayıflaması durumudur. Ancak, bu sürelerin işleyişi mutlak ve kesintisiz değildir. Kanun koyucu, alacaklının hakkını korumak veya borçlunun borcunu kabul etmesi gibi durumlarda zamanaşımının kesilmesini veya durmasını öngörmüştür. Özellikle Ankara gibi ticari hayatın yoğun olduğu merkezlerde, birden fazla borçlunun (müteselsil borçluluk) veya kefalet ilişkilerinin bulunduğu sözleşmelerde, zamanaşımının bir borçlu için kesilmesinin diğerlerine etkisi hayati önem taşır.

Zamanaşımı, borcu sona erdiren bir neden değil, borçlunun borcu ödemekten kaçınabileceği bir def'i (savunma) hakkıdır. Yani borçlu, zamanaşımı itirazında bulunmazsa hakim bunu kendiliğinden (re'sen) dikkate alamaz. Bu nedenle, hem alacaklı hem de borçlu vekillerinin, zamanaşımını kesen işlemleri (dava, icra, ikrar vb.) ve bunların hukuki sonuçlarını çok iyi takip etmesi gerekir. Bu makalede, Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) 154. ve 155. maddeleri ışığında zamanaşımının kesilmesi, durması ve bunun müteselsil borçlular ile kefillere etkisini detaylıca inceleyeceğiz.

1. Zamanaşımını Kesen Sebepler Nelerdir?

Türk Borçlar Kanunu'nun 154. maddesi, zamanaşımını kesen sebepleri sınırlı sayıda (numerus clausus) saymıştır. Zamanaşımının kesilmesi demek, o ana kadar işlemiş olan sürenin tamamen silinmesi ve kesilme nedeninin ortadan kalktığı andan itibaren sürenin sıfırdan (en baştan) işlemeye başlaması demektir.

A. Borçlunun Fiilleri ile Kesilme

Borçlu, alacağı açıkça veya zımnen (örtülü olarak) kabul ettiğini gösteren bir davranışta bulunursa zamanaşımı kesilir:

• Borç İkrarı: Borçlunun, alacaklıya hitaben yazdığı bir mektup, e-posta veya imzaladığı bir belge ile borcu kabul etmesi.
• Kısmi Ödeme: Borcun bir kısmının (ana para veya faiz) ödenmesi, borcun tamamının kabulü anlamına gelir ve zamanaşımını keser.
• Faiz Ödemesi: Borç için işleyen faizin ödenmesi.
• Teminat Gösterme: Borca karşılık rehin, ipotek verilmesi veya kefil gösterilmesi.

B. Alacaklının Fiilleri ile Kesilme

Alacaklının, devletin yetkili organlarına başvurarak hakkını araması zamanaşımını keser. Ancak noterden çekilen ihtarname zamanaşımını kesmez; sadece borçluyu temerrüde düşürür.

• Dava Açılması: Alacaklının mahkemede dava açması (kısmi dava açılmışsa sadece dava edilen kısım için kesilir).
• İcra Takibi: İcra dairesine takip talebinde bulunulması.
• Def'i Yoluyla Başvuru: Bir davada alacağın savunma aracı olarak ileri sürülmesi.
• İflas Masasına Başvuru: Borçlunun iflası halinde alacağın iflas masasına yazdırılması.

2. Zamanaşımının Müteselsil Borçlulara ve Kefile Etkisi (SİRAYET)

Borç ilişkilerinde birden fazla kişinin sorumlu olduğu durumlarda (Müteselsil Borçluluk veya Kefalet), alacaklının borçlulardan sadece birine karşı işlem yapması, diğer borçluların zamanaşımı süresini etkiler mi? TBK Madde 155 bu konuda çok net bir ayrım ve düzenleme getirmiştir. Bu madde, alacaklının haklarını korurken, kefillerin durumunu da özel olarak düzenler.

A. Müteselsil Borçlular Arasındaki Durum

Kanun koyucu, alacaklının işini kolaylaştırmak ve alacağın tahsilini güvence altına almak amacıyla müteselsil borçlulukta "sirayet" ilkesini kabul etmiştir. Buna göre:

• Zamanaşımı müteselsil borçlulardan birine karşı kesilince, diğerlerine karşı da kesilmiş olur.
• Örnek: Bir kira sözleşmesinde iki kişi müteselsil kiracı ise, ev sahibi sadece Kiracı A'ya karşı icra takibi başlattığında, Kiracı B için de zamanaşımı kesilir ve süre sıfırlanır. Kiracı B, "Bana karşı işlem yapılmadı, benim borcum zamanaşımına uğradı" savunmasında bulunamaz.
• Aynı kural, bölünemeyen borçların borçluları için de geçerlidir.

B. Asıl Borçlu ve Kefil İlişkisi (Kritik Ayrım)

Kefalet sözleşmelerinde durum, kefili koruyucu niteliktedir ve tek yönlü bir sirayet söz konusudur:

• Asıl Borçluya Karşı İşlem: Alacaklı, asıl borçluya karşı dava açar veya icra takibi yaparsa, zamanaşımı kefile karşı da kesilir. Çünkü kefil, asıl borca fer'i (bağlı) niteliktedir.
• Kefile Karşı İşlem: Ancak, alacaklı sadece kefile karşı işlem yaparsa (örneğin kefili icraya verirse), zamanaşımı asıl borçluya karşı kesilmez. Asıl borçlu için süre işlemeye devam eder. Eğer alacaklı asıl borçluya karşı süresi içinde işlem yapmazsa, asıl borç zamanaşımına uğrayabilir. Asıl borç zamanaşımına uğrarsa, kefil de borçtan kurtulur (çünkü kefalet asıl borca bağlıdır).

3. Kesilmeden Sonra İşleyecek Yeni Süre

Zamanaşımı kesildiğinde, kesilme tarihinden itibaren yeni bir süre işlemeye başlar. Kural olarak bu yeni süre, borcun tabi olduğu eski sürenin aynısıdır (Örn: Kira alacağı için 5 yıl ise, kesilmeden sonra yine 5 yıl işler). Ancak bunun iki önemli istisnası vardır (TBK m. 156):

• Mahkeme Kararı (İlam): Borç bir senetle ikrar edilmiş veya bir mahkeme kararına bağlanmışsa, artık yeni zamanaşımı süresi her zaman 10 yıldır. (Eski süre 5 yıl olsa bile, mahkeme kararı varsa 10 yıla çıkar.)
• İcra Takibi: Zamanaşımı icra takibi ile kesilmişse, her işlemden sonra süre yeniden işlemeye başlar. Dosyanın işlemden kaldırılmaması için alacaklının belirli aralıklarla (haciz isteme, satış isteme vb.) işlem yapması gerekir.

4. Zamanaşımının Durması (Kesilmeden Farkı)

Zamanaşımının "Durması" ile "Kesilmesi" karıştırılmamalıdır. Zamanaşımı durduğunda, o ana kadar işlemiş süre silinmez, sadece durma sebebi ortadan kalkana kadar saat durur. Sebep kalkınca süre kaldığı yerden devam eder. TBK 153. maddeye göre zamanaşımını durduran bazı haller şunlardır:

• Velayet süresince, çocukların ana ve babalarından olan alacakları için.
• Evlilik devam ettiği sürece, eşlerin diğerinden olan alacakları için.
• Hizmet ilişkisi süresince, ev hizmetlilerinin onları çalıştıranlardan olan alacakları için.
• Borçlu, alacak üzerinde intifa hakkına sahip olduğu sürece.
• Alacağın Türk mahkemelerinde ileri sürülmesinin imkansız olduğu durumlarda.

Sıkça Sorulan Sorular (Zamanaşımı)

Soru: Borçlu borcunu ödemezse zamanaşımı kendiliğinden işler mi?

Evet, alacaklı hiçbir işlem yapmazsa (dava, icra vb.) ve borçlu da borcu tanımazsa, kanundaki süreler (genel zamanaşımı 10 yıl, bazı alacaklarda 5 yıl) dolduğunda borç "eksik borç" haline gelir. Yani ödenirse geri istenemez, ama dava yoluyla talep edilemez (borçlu itiraz ederse).

Soru: Banka borçlarında zamanaşımı ne kadardır?

Kredi kartı ve tüketici kredisi gibi sözleşmeye dayalı banka borçlarında zamanaşımı süresi kural olarak 10 yıldır. Ancak banka icra takibi başlatırsa bu süre her işlemle kesilir ve uzar. İcra dosyasının "takipsizlikten düşmesi" borcun bittiği anlamına gelmez, dosya yenilenebilir.

Soru: Zamanaşımına uğramış borç için icra gelirse ne yapmalıyım?

İcra dairesi zamanaşımını kendiliğinden dikkate almaz. Borçlu olarak sizin, ödeme emrini tebliğ aldıktan sonra yasal süresi içinde (genellikle 7 gün) icra dairesine "Zamanaşımı İtirazında" bulunmanız gerekir. Aksi takdirde takip kesinleşir ve borcu ödemek zorunda kalırsınız.